лучший сайт где можно скачать шаблоны для dle 11.2 бесплатно

Фламинголар не ушын Қарақалпақстанға ушып келеди?



Халық тилинде қызылғаз деп аталатуғын тәбияттағы сулыў қуслардың бири фламинголардың кейинги жылларда Қарақалпақстандағы көллерде көплеп ушыраса баслаўы пүткил жәмийетшиликтиң қызығыўшылығын арттыра баслады. Көпшилик бул қуслардың қайта пайда болыўын жақсылыққа жорымақта.
Фламинго латынша «flamenco» сөзинен алынған болып, бизиңше “жалын” мәнисин аңлатады. Айырым халықлар фламинголардың ушып баратырған ўақытта жалындай жанатуғынын есапқа алып усылай атаған.
Қарақалпақстан Республикасының Мойнақ районы аймағында жайласқан көп түрли қуслардың ўатаны есапланатуғын Судочье көли де фламинго қуслары менен белгили.
Судочье көли өзиниң жайласыўы бойынша Сибирь ҳәм Тундрадан қублаға ҳәм қубла-шығысқа, ыссы еллерге ҳәм арқаға ушатуғын трансконтинентал мигрант қуслардың Батыс-азия миграциялық жолында жайласқан. Бул көл Қарақалпақстанның арқа-батысында жайласқан ҳәм бир неше көллер системасынан қуралған (киши ҳәм үлкен Судочье, Қаратерең, Бегдулла айдын, Омар сәлим, Қаражар, Ақушпа ҳәм т.б.). Бул көллер системасы қуслардың уя салыў, ушып өтиўши қуслардың дем алыў, ушыў алдынан азықланыў орны болып хызмет етеди.
Судочье көллер системасында Өзбекстан Республикасының Қызыл китабына кирген 40 түрдеги қуслардың 30 түри, Тәбиятты қорғаў Халықаралық шөлкеминиң «Жоқ болып кетиў қәўпи астындағы түрлердиң Қызыл дизими»не киргизилген 24 түрдеги қустың 18 түри жасайды.
Фламинго қусы Өзбекстан Республикасының Қызыл китабына кирген 40 түрдеги қустың бири саналады.
Фламинголар буннан басқа Қарақалпақстанның бир неше орынларында, яғный Возрождение атаўында, батыс Қаратерең көлинде, Шегекөлде (Междуречье суў сақлағышы), Сарықамыс көлинде, Әмиўдәрьяның оң жағалығында, Жалтырбас көлинде ҳәм басқа жерлерде де ушырасады. Өткен жылы Нөкис қаласының шығыс тәрепинде 21 км. жердеги көллерде 50-60 тай фламинголар ушып келгенлиги анықланды.
Орнитолог илимпазлардың пикиринше, фламинго Қарақалпақстанда тийкарынан ушып өтиўши, ушыў алдынан азықланыўшы қус сыпатында белгили. Бирақ, қарақалпақстанлы орнитолог илимпазлар 2014-жылы Судочье көллер системасында алып барылған изертлеўлер ўақтында фламингоның үлкен уялаўшы колониясын тапқан еди. Сол ўақытта Судочье көлиндеги атаўлардың биринде илимпазлар фламингоның 7000 особын ҳәм 3000ға шамалас уясын санаған. Бул Өзбекстандағы ең үлкен колония болып, пүткил дүньядағы популяцияның 1,4 процентин қурайтуғынлығы айтылды.
Жер шарында фламинголардың 6 түри бар: киши, әпиўайы яки қызғылт, Кариб ямаса қызыл, Чили, Джеймс фламингосы ҳәм Анд фламингосы. Қарақалпақстанда жасайтуғын әпиўайы яки қызғылт түрдеги фламинго деп аталатуғын түри кең тарқалғаны есапқа алынады.
Қызғылт фламингоның сыртқы түри басқа қуслар менен салыстырғанда әдеўир айрықшаланып турады. Оның аяқлары ҳәм мойны узын болып келеди, қуйрық пәрлери болса қысқа. Қоразларының бойы 120-150 сантиметрге, салмағы 4,5 килограммға шекем барады. Тумсығы үлкен ҳәм дөңесленип келген, ушы қара түрде, төмен қарай ийилген. Фламинголардың орташа өмир жасы 30 жыл. Тутқынлықта оннан көп өмир сүриўи мүмкин. Уйқылаған ўақтында бир аяқлап турады. Бул күшин үнемлеўдиң ҳәм денесин жыллы сақлаўдың усылы болып табылады. Себеби, оның узын аяқларында пәр болмағанлығы себепли самалда тоңғыш келеди. Сонлықтан аяқларын гезекпе-гезек жыллы сақлап,бир аяқта турып түнди өткереди.
Фламинголар тийкарынан дузлы көллерди, батпақлықларды мәкан етеди. Дузлы көллердиң сайыз жерлеринде узын аяқлары менен адымлап жүрип, жемтигин балшықтың арасынан тумсығы менен сүзип алады. Тумсығының жийеклери майда пышқының тислериндей тилкимленген. Сол арқалы суў ҳәм балшықлар сыртқа ағып кетеди де, жемтиги аўызында қалады. Олар күнине денесиниң салмағының төрттен бирине тең келетуғын жемтик жейди.
Фламингоның тийкарғы азығы майда қызыл артемия ҳәм оның мәйеклери (цисталары) саналады. Оннан тысқары фламинголар моллюскалар, шыбын-ширкейдиң личинкалары ҳәм қуртлар менен де азықланады. Олар азықты суўдың сайыз жерлеринен излейди. Фламинголар уялаған суўында азықланыўы да мүмкин, бирақ азық аз болса, азық көплеў жерлерге ушып барып-қайтады (30-40 ҳәттеки 50-60 км).
Арал теңизи артемияға бай акватория есапланады.
Арал теңизинде артемия жәнликлерин аўлаў менен шуғылланатуғынлар бәҳәр-гүз айларында теңиз жағаларында фламинголар топарын ушыратыў мүмкинлигин айтады. Фламинголар бул жерге жақын Судочье көлинен ушып келип, артемиялар менен азықланады.
Ең қызығы сонда, фламинголар усы артемиялар менен азықланып, денесине май топлайды ҳәм соның нәтийжесинде қанатындағы пәрлерине суў жуқпайтуғын болады. Сондай-ақ, қанша көп артемия жесе оның пәрлери де қызғыш түске ене баслайды. Олар көбейиў ўақтында қостарына тартымлы көриниўи ушын қызғыш түске ениўге ҳәрекет етеди, яғный көбирек артемия жейди. Сондай-ақ, қораз фламинголар жубай таңлаўда ойын көрсетиў арқалы мәкийенниң дыққатын қаратыўға умтылады. Қоразлар бундай ойынларын көбинесе азанғы мәҳәлде әмелге асырады. Муҳаббаты турақсыз. Ҳәр мәўсимде жаңа жубай излейди.
Фламинголар топарласып (50ден 25 мың жупқа шекем) өмир сүреди. Жубын жазбай сайыз суў жағалаўына сазлы балшықтан, қумнан ҳәм суў өсимликлериниң қалдықларын араластырып уя салады. Уясына бир, гейде еки мәйек салып, оны қоразы менен мәкийени гезеклесип басады. 30-32 күннен кейин палапанлары уядан ушады. Палапанлары тез өседи, жақсы жүзип, сүңгий де алады.
Фламинголар–жыл қусы. Олар Қарақалпақстанға март-апрель айларында ушып келе баслайды. Май айларында палапанларын арқаға қарай, яғный Қазақстан ҳәм Россияның дузлы көллери бар салқын жақларына ушырып әкетеди. Соң октябрь-ноябрь айларында Иран, Аўғанстан, Пакистан аймақларына қоныс аўдарар ўақытта, ўақытша дем алып, күш топлап алыў ушын және Қарақалпақстандағы көллерде иркиледи.
Судочье көлинде фламинголар ушын қәўипли факторлар, бул суўдың турақлы дәрежеде болмаўы ҳәм майда жыртқышлардың ҳүжими. Себеби олар уяларын атаўға салады. Суў қайтып кеткенде атаў қурғақлық пенен тутасып кетип, жыртқышлар ушын уяларға жол ашылады. Ақыбетинде олар мәйеклерин ҳәм палапанларын алдырып қояды. Быйылғы жылы усы көлде жүз берген өрт және бир қәўетерге себеп болды. Тийисли қәнигелер, өрт ўақтында қуслар набыт болмағанын айтты. Бирақ, усындай өртлер март-апрель айларында жүз берсе, тәбиятқа үлкен апат келтириўи, соның ишинде, тәбияттағы сүйкимли қуслардан бири фламинголар топарына орны толмас зыян келтириўи мүмкин.

Е.Қанаатов
скачать dle 11.3
Сайтта қәте байқадыңыз ба?

Егер сайтта қате байқаған болсаңыз, сол текстти CTRL + ENTER менен белгилеп алып басың ҳәм бизге жоллаң

Курсы валют
Сораўнама
Сизди қайсы тараў жаңалықлары қызықтырады?
Мақалалар
Zaman.uz сайтының мобил бағдарламасы