лучший сайт где можно скачать шаблоны для dle 11.2 бесплатно

Фольклор туристлик имканиятымызды асыра алама?


Ҳəзирги карантин себепли көпшилик үйде өзлериниң тараўлық жумысларын имканият дəрежесинде аралықтан турып атқарып келмекте. Биз журналистлер де газета оқыўшыларын елимизде ҳəм дүнья көлеминде жүз берип атырған ўақыя-жаңалықлардан имканият дәрежесинде хабардар етип келмектемиз. Усы пурсаттан пайдаланып, бир қанша ўақытлардан берли ойымда болған пикирди қағазға бетине түсирип  кең жəмийетшилик итибарына усыныўды мақул таптым.

Хабарыңыз бар, соңғы жылларда мəмлекетимизде туризм тараўын жəне де раўажландырыўға айрықша итибар қаратылып, бул бағдарда бир қанша унамлы жумыслар алып барылмақта. Бул өз нəўбетинде, халқымыздың бурын дүньяға онша мəлим болмаған тəреплерин танытыў имканиятын бермекте. Сол есапта, биз ушын қуўанышлы хабарлардан бири Нөкис қаласында жайласқан И.В.Савицкий атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик көркем-өнер музейи дүньяда туристлер келип көриўи тийис болған объектлер қатарынан орын алғаны болды.  Буннан тысқары, бүгинги күнниң ҳақыйқый экологиялық машқаласы болса да Арал теңизиниң қурыған ултаны ҳəм ондағы теңизди еслетиўши естеликлер туристлер дыққат-итибарын тартып келмекте. Соның менен бирге, Республика аймағындағы тарийхый қала ҳəм естеликлер, Үстирт тегислиги ҳәм Бадай қорықханасы туристлер келип көретуғын орынлардан есапланады.

Демек, И.В.Савицкийдиң бир пайытлары бизиң халқымыз тарийхы, мəденияты, үрп-əдетлерине айрықша қызығып, Орайда яки Аўқамның басқа аймағында емес, ал, әйне бизиң қарақалпақ журтына келип музей шөлкемлестириўи усы аймақта жасаўшы бəршениң əўмети деп айтсақ, қəтелескен болмаймыз. Сонлықтан, көплеген шет елли туристлер бул музейге келип, сол себеп халқымыз турмысы ҳаққында кең түсиникке ийе болмақта.

Ал, Арал теңизине келетуғын болсақ, узақ аралық жəне жол азабына көнип барған турист ески кинохроникалардағы толқынлаған теңиздиң усындай ҳалатқа түсиўин көрип, қандай ойларға берилетуғыны тек ғана оның өзине мəлим. Әлбетте, бул машқаланың ақыбетлерин жумсартыў жолында Ҳүрметли Президентимиз басламасы менен əмелге асырылып атырған кең көлемли жумыслар, сондай-ақ, жергиликли халықтың экологиялық жағдайға болған төзимлилигине тəн бергени менен, жеме-жемеге келгенде Мойнақтағы ески теңиз жағалаўында турып  бир мәртебе болса да аяныштан бас шайқаўы турған гәп.
Әлбетте, қала ҳəм районларымызда салынып атырған имаратлар яки архитектуралық келбетиндеги өзгерислер,  жаңа технологиялар биз ушын үлкен өзгерис, қуўанышлы жағдай болғаны менен бул туристлер ушын жаңалық емес. Себеби, бул тараўлар бойынша олар бизден бир қанша илгерилеп кеткенлигин тəн алмай илаж жоқ.

Солай екен, журтымызды кимдур И.В.Савицкий музейиндеги «Рус авангарды» жөнелисиндеги картиналар көп жыйналған орын екенлиги, ал, екинши биреўдиң тек апатшылық аймақ сыпатында ғана билип кетпеўи тийис. (Бундай деўимизге себеп- туристлердиң басым көпшилиги усы еки мəселе бойынша аймағымызға келеди.)
Усы орында бəршеде, хош, сонда бизде қандай имканиятларымыз бар деген орынлы сораў пайда болары сөзсиз.

Оған жуўап ретинде аймағымызға келген ҳəр қандай туристлерге жоқарыда атап өтилген еки мəселе менен бирге, жергиликли халықтың өзине тəн бай мəденият ҳəм үрп-əдетлерге ийе екенлигин көрсете билиў тийис деп ойлайман. 
Бул бағдарда, Шымбай районы Төпе аўылындағы шөлкемлестирилген халқымыздың миллий өнерментшилик үлгилерин мысал етип көрсетиўге болады. Себеби, ол жерге барған шет елли саяхатшылар алған позитив тəсирлерин олардың интернет тармақларына жайластырған постларынан да билиўге болады. 

Буннан тысқары, қарақалпақ халқы 100 томлық фольклорлық шығармасына ийе болып, бул мақтаныш етиўге арзырлық тарийх, мəденият ҳəм əдебиятқа ийе халық екенлигимизден дəрек береди. Оның бурын  жəрияланбаған вариантларын баспадан шығарыўда Өзбекстан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң мийнетлери үлкен болды. Бул томлар баспадан шығарылғанынан соң көп узамай Ғəрезсиз Мəмлекетлер Дослық Аўқамы (СНГ) көлеминде өткерилген китаплар ярмаркасында 1-орынға миясар деп табылыўы оның қунлылығына берилген сыйдың дəслепкиси болды десек, алжаспаған боламыз. Сонлықтан да, халқымыз усы мəдений байлығын еле де кеңирек танытыў мақсетинде Нөкис қаласы  Дослық каналы бойында (таңланған орын бойынша мақала даўамында жəне тоқтап өтемиз) фольклорлық  китап ҳəм ондағы қаҳарманлар негизинде бир неше ескерткишлер орнатыўды усыныс еткен болар едим.
Ал, төменде болса илимпаз қəнигелердиң миллий фольклорымыздың əҳмийети  ҳəм билдирилген усыныс бойынша пикирлери менен таныстырыўды мақул көрдим. Усы негизде сизлерде де базы бир пикирлер пайда болса, əжеп емес.
 
Қәнигелер пикири қандай?

Мақсет ҚАРЛЫБАЕВ - Өзбекстан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлими Қарақалпақ гуманитар илимлер илим-изертлеў институты директорының орынбасары, тарийх илимлериниң кандидаты.

-Ҳәр бир халық өзлериниң миллий мәденияты ҳәм үрп-әдетлерин мәңгилестириў мақсетинде фольклорлық яки тарихый ўақыяларға естелик орнатыў дүнья әмелиятында бар. Мәселен, Германияда Бремен сазенделери, Испанияда Дон-кихот, Англияда Шерлок Холмс, Финляндияда суўпери, Россияда Золушка ҳәм басқа да мәмлекетлерде усыған уқсас бир қанша әдебият, ҳәттеки, көпшилик итибарына түскен фильм қаҳарманларына да естеликлер орнатылған. Бул әдебий образларды визуалластырыў деп аталады. 
Сондай-ақ, белгили бир аймақтың мәдений жетискенлик ушын қосқан үлесин көрсетиў мақсетинде китапларға қойылған естеликлер де ушырасады. Атап айтқанда, Германия мəмлекетиниң Берлин қаласында 20 метр бийикликте немец халқының жазыўшы, философ ҳəм илимпазларының жəми 17 китабын жəмлеген естелик орнатылған. Бул арқалы XV əсирде китап баспасын ойлап тапқан Иоганн Гутенберг усы жерден шыққанлығын, сондай-ақ, немец халқының илим ушын қосқан үлесин улығлаў мақсет етилген.
Қытайдың Пекин қаласындағы Цинхуа университети алдында да китапқа естелик орнатылған болып, китап муқабасындағы қытай иероглифлери арасынан адам жүзиниң шығып киятырғаны сəўлеленген. Бул композицияның мəниси- егер инсан ана қарнында қəлиплесетуғын болса, инсанның өзлиги китап арқалы қəлиплеседи, дегенди билдиреди.
Ал, Россияның Ростов ўəлаяты Белокалтивинский районында «Игорь полки ҳаққында жыр» деген китапқа естелик орнатылған болып, китап әтирапындағы қорғанша 12-əсирдеги əскерлердиң арнаўлы бас кийимин (шлемин) еслететуғын формада бронзадан ислетилген. Оның төменги бөлегинде «Игорь полки ҳаққында жыр-халықларды бирлестириўши мəдений естелик» деген сөзлер жазылған.
Демек, буннан көрип турғанымыздай түрли халықлар өзлерине тән болған тарийхый ҳәм әдебий образлар үлгилерин жаратыўға ҳәрекет етеди. Солай екен, биз де көп миллетли халқымыз ушын мақтаныш бола алатуғын 100 томлық фольклорымызды да усындай етип көрсете алсақ, жүдә орынлы ис болар еди.
 

(Пекин, Цинхуа университети алдында китап естелиги) 
(Германия, 17 китап жəмлеген естелик)

Жалғас ХОШНИЯЗОВ- Өзбекстан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлими Қарақалпақ гуманитар илимлер илим-изертлеў институты аға илимий хызметкери, филология илимлериниң докторы.

-Бизге мəлим болғанындай, ерте дəўирлерде адамлар өзлериниң турмыслық жағдайы, əтираптағы ўақыялар негизинде қосық, ертек, нақыл-мақал, дəстан ҳəм түрли айтымлар формасындағы халық аўызеки дөретпелерин жаратқан.  Соңын ала, халық аўызеки дөретпелери илимде фольклор деп аталып, инглис тилинде «folk-халық, lore-билим, даналық» деген мəнисти билдиреди.  Бул атама дəслеп инглис алымы Уильям Томс тəрепинен қолланылып, Өзбекстанда 1930-жылдың орталарынан баслап пайдаланыла баслаған. 
Әлбетте,  ҳəр бир халықтың фольклоры сол халықтың тарийхы, салт-дəстүри ҳəм мəденияты ҳаққында мағлыўмат бериўши ески дереклерден бири есапланады. Қарақалпақ фольклоры жүдə бай болып, пикиримиздиң дәлили ретинде айтар болсақ, 100 томлық фольклор дүнья жүзиндеги санаўлы халықларда ушырасады.  Фольклорымыздың тийкарғы дереклери бизиң эрамыздан алдыңғы 100 мың жыллық ўақыяларды өз ишине қамтып,  дəстан ҳəм жырларымызда сак-массагет дəўирлериндеги Тумарис, Шырақ сыяқлы қаҳарманлардың айрым характерлери өз сəўлелениўин тапқан. Гуннлар дəўиринде түрк этникалық топарларының қəлиплесип барыўы, оның көсеми Атилланың Едил дəрьясының атамасы менен байланыслы болыўы мүмкин деген болжаўлар да бар. 
Буннан тысқары, түркий халықларға ортақ болған «Алпамыс», XI-XIII-әсирдеги қ ыпшақ қәўимлери ҳаққында сөз етиўши «Қоблан», Әмир Темур ҳәм Алтын Орда дәўирине байланыслы «Едиге», сак-массагет қәўимлери тарийхына байланыслы деп болжанатуғын, қарақалпақ халқына тән болған «Қырық қыз» ҳәм басқа да дәстанлардың фольклорымыз қурамынан орын алғаны әдебиятымыз тамырларының қаншелли терең екенлигин аңлатады. 
Узаққа шолыў жасамай, жақын Қырғызстанда Манас, Қазақстанда Бөгембай батыр, Райымбек батыр, өзимдиң Ташкент, Самарқанд, Қаршы қалаларында Әмир Темур, Хорезмде Жалаладдин Мангуберди, Бухарада Хожа Нәсреддинге естелик орнатылғанын көриўимизге болады. Ѳз нәўбетинде, бул ескерткишлер халықтың тарийхый тулғаларын әўлатдан-әўладқа жанлы сәўлелендириўге хызмет етип келмекте. 
Сонлықтан, бизде де фольклор ҳәм оның әҳмийетин көрсетип бериўши естелик орнатыў ислерин қолға алыў мақул ис болады деп ойлайман.
 

Қалай әмелге асырыў мүмкин?
Жоқарыда қәнигелер айтып өткениндей, дүнья мəмлекетлеринде биз ортаға таслап атырған пикирдиң түрли вариантлары бар екенлигин кѳриўимиз мүмкин. Сонлықтан, бул улыўма жаңа идея деген ойдан жырақ екенимизди айтып ѳтпекшимен. 
Дурыс, бизде де Шымбай қаласында Ѳмирбек лаққы, Нөкис районында Едиге батырға естеликлер орнатылған. Лекин, олардың бир-биринен узақта жайласқаны себепли улыўмалық тәсир дәрежеси жетерли  болмай атырғанлығын айтып өтиў керек. Сонлықтан, естеликти орнатыў ушын қаламыздың ҳәзирде ең мақул жер Дослық каналы бойы болып, усы канал бойында естеликлердиң қатар жайластырылыўы айрықша орын ажыратыўды талап етпейди. Оннан қалаберсе, канал бойының және де тартымлы орынға айланыўы усы жерде жайласқан кеўил ашар ҳәм басқа саўда орынлары ушында пайдалы болар еди.

Буннан тысқары, қаламыз пуқаралары ҳәм келген мийманлардың да жаз айларында әсиресе, кешқурын усы канал бойында сейил етиўге шығатуғынлығын есапқа алар болсақ, ҳәзирги дәўирде кең үрдис алған сельфи әдети арқалы естелик ҳаққында мағлыўматтың дүнья бойынша тез тарқалыўына ерисиледи. Сондай-ақ, сельфи фотоларына түскеннен соң жас балаларға «бул ким?» яки «ол ҳаққында билесең бе?» сыяқлы сораўлар арқалы олардың мағлыўматты ядта сақлаўын күшейтиў, саўатлылығын асырыў мүмкин болса,  сельфиди турақлы үрдис еткен жасларымызда фольклорымыз ҳаққында өз-өзинен түсиник, миллий мақтаныш сезимлерин пайда етери сөзсиз. Мысалы, ҳаял-қызлардың жаўынгерлиги ҳаққында сөз етиўши «Қырық қыз» дәстанының басқа халықларда ушыраспайтуғынлығының өзи-ақ фольклорымыздың өзгешелигин көрсетеди. (Бәлким, бул қаланың тымсалларынан бирине айланар, себеби әйне усындай естелик ҳәзирде республиканың басқа қалаларында жоқ. Ал, усыған уқсас болған Ташкент, Қаршы қалаларындағы Әмир Темур, Әндижан қаласындағы Бабурдың естеликлери әллеқашан қала тымсаллары қатарынан орын алған).
Ал, естелик көринислери мәселесине келер болсақ, (басқаларда буннан да оригинал пикирлер шығыўы мүмкин)  мениңше, дәслеп 3 метрлер шамасында 100 томлық китаптың символы, изин ала ири-ири дәстан қаҳарманларының естелиги, дәстан жырлап отырған жыраў, бақсы  естелигин орнатыў арқалы пүтин бир композиция пайда етиў мүмкин. Төменине болса, ол ҳаққында қысқаша мағлыўмат, тарийхый ҳәм басқа да фактлер жайластырылса мақсетке муўапық болар еди. Атап айтқанда, «Қырық қыз» дəстанының ѳзгешелиги, «Едиге» дәстанын толық кәмине келтирип жырлағанда жаўын жаўыўы, ҳ.т.б. усыған уқсас қызықлы мағлыўматлар кимди болса да ѳзине тартары сѳзсиз.



Жуўмақ ретинде

Жуўмақ сөз орнында айтар болсақ, бул естеликлерди орнатыў арқалы биз ең биринши нәўбетте халқымыздың миллий мəдений ҳәм тарийхый байлығын мәңгилестирген боламыз. Сондай-ақ, қаламыздың көркине көрк қосыўшы және бир дем алыў орнына ийе боламыз. Екиншиден болса, Нөкис қаласына келген туристлер ушын музейден кейин тамашалаўға ылайық болған орын жаратып, аймақтың тартымлылығын асырыў менен бирге оларды мәдениятымыз, тарийхымыз бенен және де тереңирек таныстырыў имканияты пайда болады.
Усы орында қаламыздың тартымлылығын арттырыў бойынша тағы бир усыныс ретинде Ташкент мийманханасы имараты жоқарысындағы жазғы бастырмада айналы (темир конструкциялы айна) кишкене кафе салыўды (спиртли ишимлик сатылмайтуғын) усыныс еткен болар едим. Себеби, ол ҳәзирде канал бойындағы бирден-бир бийик имарат болып, канал бойының жақтыландырыўы арқалы жоқарыда айтып киятырған естеликлеримиздиң тәсиршеңлигин және де асырған болар еди. Ал, егер бул архитектуралық талапларға туўра келмесе, келешекте усы канал бойында бийик имаратлар салынатуғын болса, усы пикир есапқа алынса бәршемиз ушын пайызлы орын жаратқан боламыз.

Әлбетте, бул мақала арқалы мен өзимниң жеке пикирди билдирдим, ал қалған пикирлерди оқыўшылар талқылаўына қалдырамыз. 

Мақаланы "Ғәрезсизлик ҳәм Нызам" газетасының май айындағы санында да оқыўыңыз мүмкин.


Азамат Пирниязов
журналист
Дослық каналы бойындағы фотосүўретлер авторы Махсет Ҳабибуллаевскачать dle 11.3
Сайтта қәте байқадыңыз ба?

Егер сайтта қате байқаған болсаңыз, сол текстти CTRL + ENTER менен белгилеп алып басың ҳәм бизге жоллаң

Курсы валют
Сораўнама
Сизди қайсы тараў жаңалықлары қызықтырады?
Мақалалар
Zaman.uz сайтының мобил бағдарламасы