лучший сайт где можно скачать шаблоны для dle 11.2 бесплатно

Ана тилине бала тилинен: Не ушын?

Ана тилине бала тилинен: Не ушын?

Латын әлипбесине өтейин деп атырғанымызға да бир талай жыл болып қалды. Қарақалпақстан Республикасының “Латын жазыўына тийкарланған қарақалпақ әлипбесин енгизиў ҳаққында”ғы Нызамы 1994-жыл 26-февральда қабыл етилген екен. Шерек әсир, 25 жыл болыпты! Мектеплерде латынша оқып, билим алған балаларымыз, ҳәтте, жоқары оқыў орнын питкерип, жумыс орынларына кирип, енди кириллше жазып жүр. Олай деўимиздиң себеби, ҳәзирги ўақытта оқыў орынларында билим бериў латынша, жумыс орынларында ис қағазлары кириллше жүритиледи. Латыншаға өтемиз бе яки кириллшеде қаламыз ба, бул мәселе қашан шешиледи, мен ол жағын билмеймен. Мениң қозғамақшы мәселем басқа.

Усы аралықта қарақалпақ тилиндеги латын әлипбемиз талай өзгерди. Не қыламыз енди, қарақалпақ тилинде сеслер көп, ал, латыншада қарақалпақ тилине тән сеслерди бере алыўшы ҳәриплер аз болса?! Еслеп көриң, заман талабы деп түрли өзгерислер киргиздик, дәслеп «ш» ҳәрибин «ş», соң «sh», кейин, айырым ҳәриплеримиздиң жанына апостроф белгисин «’» қойдық, әмелиятта ол да бираз қыйыншылық келтирди, соң, «е» ҳәрибинен келетуғын сөзлер алдына «й» ҳәрибин, «ө» ҳәм «о» ҳәриплеринен келетуғын сөзлер алдына «ў» ҳәрибин қойып жаздық. Бул халық арасында бираз түсиниксизлик пайда етти. Себеби, латынша толық өтпегенимиз бенен көпшилик мәкеме кәрханалар атлары, мөрлер латынша жазылып жүр еди. 2016-жылы және бир өзгерис кирди. Бул рет, көпшиликте наразылық оятқан «е» ҳәрибиниң алдына «й» ҳәрибин, «ө» ҳәм «о» ҳәриплериниң алдына «ў» ҳәрибин қойып жазыў қағыйдасы бийкар етилди. Соның менен бирге, кириллшедеги «ц» сестин билдириўши латынша «ts» ҳәриплер бирикпеси орнына «с» ҳәриби киргизилди. Алдын жанына апостроф қойылатуғын ҳәриплеримизге (ә, ө, ң, ү, ы, ғ) енди төбесине акут белгиси қойып жазылатуғын болды.

Халқымыз «көш жүре келе дүзеледи» деген. Ақырғы өзгерис киргизилгенде мен де қуўандым. Себеби, алдыңғы варианттағы әлипбе әмелиятта қолланғанда бираз машқалалар алып келгенлиги бар гәп. Енди, соңғы варианта, бир қарағанда латын әлипбемиз жақсыланғандай, машқала жоқтай сезиледи. Маған да баслаўыш класста оқыйтуғын балам бир сораўды бермегенше, сондай сезилген еди.

Соңғы өзгерислер менен қабыл етилген латын әлипбесин балама үйретип атырып, «ы» ҳәм «и» ҳәриплериниң айырмашылығына келдик. «Ы» ҳәрибиниң үлкен ҳәриби  латынша «İ» жазылып, төбесине акут белгиси қойылады, киши ҳәриби болса, «ı» төбесине акутсиз жазылады. Ал, «И» ҳәрибиниң үлкенине «I» акут белги қойылмайды, ал, кишкенесине «i» акут белги қойылады.

Балам маған бир-ақ сораў берди «Не ушын?» Ҳақыйқаттан да не ушын бундай етип алынған? Логикалық жақтан, үлкен ҳәрипке киши ҳәриби уқсаўы керек емес пе? Басқалары уқсайды ғой?! Визуаллық (көринис) жақтан қараң, қайсысы қайсы ҳәрипке жақын?  İ, ı, - I, i. Оннан қала берсе, жас балаларды бул алжастырады. Компьютерде жазыў да нақолай.

Бул мәселени шешиўде бир усыныс билдирмекшимен. Бизде «й» ҳәриби, латынша «Y,y» белгиси менен алынған. Латыншасы алжасыққа салатуғын «и» ҳәрибимизди латынша «Y,y» белгисинде, «й» ҳәрибимизди латынша «Ý,ý» формасында, басына акут белгисин қойып алсақ. «ы» ҳәрибимизди болса, «I,i» формасында қалдырсақ, балаларға да, үлкен жастағыларға да түсиникли болар еди. Компьютерде жазыўда қолайласқан болар еди. Ана тилимизге бала тилинен туўылған сораўға тилши қәнигелеримиз не дер екен?

 

дерек: makan.uz/Саламат АЖИМОВ,

журналист.

скачать dle 11.3
Сайтта қәте байқадыңыз ба?

Егер сайтта қате байқаған болсаңыз, сол текстти CTRL + ENTER менен белгилеп алып басың ҳәм бизге жоллаң

Курсы валют
Сораўнама
Сизди қайсы тараў жаңалықлары қызықтырады?
Мақалалар
Реклама
Zaman.uz сайтының мобил бағдарламасы