лучший сайт где можно скачать шаблоны для dle 11.2 бесплатно

Кадр артындағы қәдирли инсанлар. Оператор Б.Дилмуратов «..киношылар күни жоқ...»

Жетписинши жыллары Өзбекстан Республикасы киномотаграфия бойынша мәмлекетлик комитетиниӊ 19-февральдағы №45-санлы қарары менен Нөкис қаласында Өзбекстан ҳүжжетли ҳәм илимий кеӊ жәмийетшиликке арналған фильмлер киностудиясының Қарақалпақстан бөлими ашылады ҳәм усы жылдың 1-апрель сәнесинен жумыс баслайды. 1990-жылға келип Өзбекстан илимий ҳәм ҳүжжетли фильмлер студиясы базасында, «Қарақалпақфильм» киностудиясы болып қайта шөлкемлестириледи. Өткен жыллыр даўамында өзиниң техникалық базасы ҳәм дөретиўшилик жәмәәти менен биргеликте бир неше кино ҳәм ҳүжжетли фильмлер дөретилди ҳәм халық нәзерине усынылды. Бул, әлбетте, усы тараў хызметкерлериниң үлкен жемисли мийнетиниӊ нәтийжеси. Усындай бир жуўапкершиликли ҳәм машаққатлы кәсиптиң ийеси, белгили оператор Батырбек Дилмуратов пенен сәўбетлескенде кино ҳǝм ҳүжжетли фильмлерды сүўретке алыўдағы қыйыншылықлар ҳәм есте қаларлықтай қызықлы ўақиялар ҳаққында, және операторлық шеберлиги бойынша айтып берди:

Балалықтан қызығаман….

Кишкенелигимнен өзим де тыныш жүрмегенмен, 5-классымда ағама уқсап мухаббат ҳаққында қосық жазғанман. Сонда әкем Жолдасбай Дилмуратов «қолыңа басқа қалем алма, бул аңсат кәсип емес»-деген, соннан берли улыўма жазбайман, ҳәтте газета ушын сүўретке түсирсем астына текстте жазбайман, редакция хызметкерлерине жаздыраман.

Алпысыншы  жылларда «Смена» деген кишкене фотоаппаратым бар еди. Көрпениң астында жатып алып, үйге келген жазыўшылар, шайырлар, ғаррыларды сүўретке түсиретуғын едим. Сол ўақытлары түсирген сүўретлерим көп, елеге шекем үй архивлеринде сақлаўлы турыпты. Негизги қызығыўшылығым спортқа еди, 1971-жылы Ташкент қаласында оқыўға кирип, енди оқыў басланайын деп атырғанда ағамның устазы Жолмурза аға Аймурзаев «Сен баяғыда сүўретке түсиретуғын едиң, сениң келешегин алдыңда, бизлерге қосыл» деп шақырып алды. Оннан соӊ киностудияға жумысқа кирдим. Ҳүжжетлерим барылығы институтта қалып қойған, умытып да кеткенмен.


Ҳәўескер киношылар

Сол дәўирлерде операторлық, режиссёрлық, улыўма кино бойынша оқыў дүнья бойынша тек Москвада бар еди. қәле исениӊ, қәле исенбеӊ, жүз- бир жүз елиў адамнан бир адам кире алатуғын еди оқыўға. Бул жағдайды кейинги ўақытларда Малик Қоюмов деген адам Москваға барып, Өзбекстаннан жылына бес адам оқыўға киретуғын етип сөйлесип келди. 80-90 жылларға келип Батыр Базарбаев деген жорамыз ҳәр жылы тапсырып қарақалпақстаннан жалғыз бир өзи қǝниге болып, киноның маманлығы бойынша питкерип келди. Қалғанардың барлығы усы тараўды оқымай қызығып ислеп үйренген әмелиятшылар.

Сол ўақытлары режиссёрлардан Азат Шарипов деген бар еди. Дубляж режиссёр болған Ташкентте Саатбай Алланазаров деген қарақалпақ жигити бар еди, Қарақалпақстанға келип аўдармадан редактор болып иследи. «Правда» газетасының фотокорреспанденти болып ислеген Нағмет Даўқараев, шымбайлы Пердебай Қайповлар усы тараўда иследи. Солар киноға қызығып келген, арнаўлы оқыўын оқымадық еш биримиз, бир биримизден үйренип келгенбиз.

Кино өзи қызық кәсип

Киноның өзи қызықта. Ислеп болып халыққа көрсетесен, өзиң де халыққа қосылып көресен.

Бир метр «Кодак» деген плёнка 3 доллар турады. Бизлерде бир киноға бир нешше метр, каропкалап плёнка кетеди. Бурынлары плёнканы лабораторияға жибереди, оны қағазға шығарады, экранға қойып көреди, келиспей қалса және әўерегершилик, улыўма плёнкада ислеў қыйын еди. Ҳәзир санлы форматта аңсатласып кеткен. Қәлеген адам кино түсире алады.

Усы кәсиптиң арқасында Расул Гамзатовтың, Чингиз Айтматовлардың үйлерине барып, сүўретке түстик. Сол ўақытлары «Айқулаш», «Қырқ қыз» ансамбиллери бар еди, мине солар менен көп жерлерде айланып съёмка ислеген ўақытларымыз болды.


Ҳәзирги күнге бир камера бир ярым кг келеме, келмейме, бизлердиң ўақытларда камера 18 кг келетуғын еди. Оның астында «штатип» дегени бар үш аяқ, олда кеминде онбес, жигирма кг келеди. Және аклиюматоры болады маторын жүргизетуғын, ол маторды бир адам алып жүреди. Бир киноны сүўретке алыўда художник постоновшик, оператор поснатовшик, деген болады, отырып бастан аяғына шекем тусирип отыратуғын. Оператор болады, актёрдыӊ қасында жүрип жанапай кадрларды алып жүретуғын. Ассиссент оператор болады.  Улыўма бир съёмкада бес ямаса алты адам жүреди. Кинода ҳәмме адам бир-бири менен байланысы болыўы, түсиниўи керек. Бир адам кем яки зыятлаў ислесе ол кино болмай қалады. Қайтадан түсириў керек болады. О.Абдирахмановтың сценарийсы тийкарында 1988-жылы «Арал қум» деген кино түсирилген. Сол кинодан кейин оған «сен не қылып жүрсең адамларды шаӊғытып, қум деген не өзи, теӊиз емеспе?» деп айтқанлар болды. Туркменстанның академиклери, доктор науклар «аралды тегислеп жиберип шалы егилсе, шор жерде гүриш жақсы өседи»-деп докторлық диссерттациясын жақлағанлар болды. Сонда Оразбай Абдирахманов «аралды орнына қайтарыў керек, суў түссин аралға, жолда тоқтамасын» деп айтысқан. Бул кино Дағыстанда өткен кинофестивальда биринши орын алды. Киноның режиссёры Бахадир Музаффаров еди. Бул кино оннан кейин дүнья жүзине кетти. Финландияда, Германияда қойылды. 1988-жылы бызлерде «Гүм-гүм» деген кино исленди. Оразбай Абдирахмановтин сценарийси тийкарында ҳәм соның басшылығында, өзимизде исленген кино.

Мен «Қарақалпақфильм»де 45 жылдың ишинде бес, алты киноға қатнаспаған шығарман, басқа барлығында ким болып қатнаспайын бәринде барман. Мәселен «Танка»да директор орынбасары болдым. Ташкент қаласында Аўғаныстанның жигитлери менен Өзбекстан жигитлери биргеликте «Шабандоз»деген кино түсирдик, сонда бизлердиң жигитлерде, сол Аўғаныстанның жигитлери де сақал қойды. Ғарры жетиспей айрым жерлеринде өзлеримиз ойнағанбыз. Сол кинода аўылдың бир шопаны ролин ойнайман, сол жерде мени жарақатлап кетиў ҳәм мен аўнап суўға түсиўим керек, суў болса таўдан дәряның жағасынан ағып турған муздай суў екен, бир түскен адам анық аўырып қалады. (күлип қояды Б.Дилмуратов) «суўға түспеймен» дедим. Биреўлер иним деди, биреўлер ажаға деди, ары-бери илтимас етип қоймады, ақырында «ҳәй яқшы» деп түстим. «Танка» деген кинода админстраторы болып, актёрлар баратуғын, келетуғын жерлердиӊ барине жәрдем берип жүрдим. Шөлкемлестириў маселеси бойынша директор орынбасары болдым.


Өзимиздиң «Уры» деген кинода оператор болып иследим. «Өмирдиң үш паслы»н толығы менен мен түсирдим. Сондағы материалларды мүзейден алдық, ҳәзир олар табылмайды.

Кинода театрға уқсап грим, сақаллар жасалама болмайды. Бирақ, жарақатланған жерлерге краска қуяди. Олда бир усы кәсиптиӊ сыры, ҳәркимниң өз кәсибини сырлары болады.



«Қарақалпақфильм» директорлар

Ҳәр жумыстың өз адамы болады, басшысы, бағыты болады. Мен он, он бестей директорлар менен ислестим. 1970-жылы Жолмурза Аймурзаев болды. Кейингиси Генжемурат Изимбетов еди. Ол алдын театрдың директоры еди. Оннан кейин Камал Мамбетов кандитатлық жумысын жақлайын деп атырған ўақытта директор етип қойды. «жумыс қызық екен дә бирақ, мен мына кандитатлық жумысыма үлгере алмай қаламан, жумысым қалып баратыр» деп кетти. Нәжим Даўқараевтың үлкен баласы Нағмет Даўқараев оператор болып та, директор болып та иследи, онлаған жыл бирге иследик. Соң Оразбай Абдирахманов келгеннен кейин қарақалпақта сценариймыз бойынша ең биринши көркем фильмлер басланды. Өзбекстан ҳүжжетли ҳәм илимий кеӊ жәмийетшиликке арналған фильмлер студиясының Қарақалпақстан филиали ўактында Оразбай Абдирахманов қайта-қайта Ташкентке барып бизлерди бөлек шығарың деп, ақыры өз алдына бөлеклеп алды. Сол менен өзимиздиң техникалар менен ислейтин болдық. Асаналы Ашимовтиң шәкирти Төренияз Қәлимбетов деген жигит телевидениеде ислеп атыр еди, кейин директор болады.


Кинодағы машақатлар

Бизлер «Курорт», «Уры»ларды ислеп баслағанда бизлерге қаржы ажыратылған жоқ. Шамурат ағаға «аға ақша аз, бирақ ойнап бермесеӊиз кино кетип барартыр, усы жылы түсириў керек» деп илтимас еттик. Сол киноның барлығында жигитлер өзлери қалыс ойнады. «Мейли еске алғандай болса…»деп Шамурат аға киноға түсип берди.





Ташкент бизлерге үлкен киноларды ислеп атырғандай етип ақша ажыратқан жоқ, азғантай, тек сапарларға барып келетуғын қаржы берди. М.Нызановтың ўақтында онлаған кино иследик, бирақ актёрларға ганорарларын бергенимиз жоқ ҳәм өзлеримизде талап етпедик.

  Айрым атақлы актёрлар бар, киноға түспестен алдын ақшаңды сорайды. Азлаў айтсаң «яқ оған ўақтым жоқ» деп кетеди, ал, айрымлары бар «қарақалақтың нанын жеп, айланып қайтайын» деп келеди.


Кино тараўының, оның сүўретке алыўдың қыйыншылықлары мине усындай.

2016-жылы Өзбекстан киносына, даўысли кино шығып сахнаға қойылғанына 90 жыл болды. Ғәресизликке ерискеннен соӊ барлық тараўдың байрамы, белгиленетуғын күни бар, бирақ киношылар күни жоқ. Бурынғы аўқам ўақтында 27-август еди. Ғәрезсизликтен кейин алып тасланды. Қарақалпақстан киносына 30 жыл болды. Бырақ елеге шекем усы тараўдың рәсмий күни жоқ. Адамныӊ кеўлине келетуғын екен. – Дейди Б.Дилмуратов сәўбеттиӊ соӊында

Жоқарыда келтирилген мағлыўматлар Батырбек Дилмуратов аўзынан жазып алынған ҳәм исенимли дерек сыпатында Муратбай Нызановтыӊ «Кино қалай жаратылады» атлы китабынан пайдаланылды.


Таярлаған: Парахат Ажимуратов 

ҚМУ студенти

скачать dle 11.3
Сайтта қәте байқадыңыз ба?

Егер сайтта қате байқаған болсаңыз, сол текстти CTRL + ENTER менен белгилеп алып басың ҳәм бизге жоллаң

Курсы валют
Сораўнама
Сизди қайсы тараў жаңалықлары қызықтырады?
Мақалалар
Реклама
Zaman.uz сайтының мобил бағдарламасы