лучший сайт где можно скачать шаблоны для dle 11.2 бесплатно

Фэйк хабарлардан сақланайық

Ғалаба хабар мәлимлеме майданында хабарлар ағымы күшейгени сайын исенимли ҳәм дурыс дереклерди анықлаў әҳмийетлирек болып бармақта. Сыр емес, адамлар айырым ўақытлары жалған хабарларға да дус келеди. Сондай жағдайларда “фейк” екен, - деген сөзлер қулаққа шалынады.
Хош, негизинде бул нени аңлатады? Фейк (инглиз тилинде. fake) – өтирик, қәлбеки деген мәнилерди аңлатады. Бундай мағлыўматларға ҳақыйқатқа жүдә уқсап кететуғын жалған хабарлар, арнаўлы дәстүрлер арқалы өзгертирилген фотосүўретлер, монтаж етилген видеороликлер, социаллық тармақларда басқа шахслар (әдетте, атақлы белгили инсанлар) атынан ашылған “жалған аккаунтлар” мысал бола алады.
Фейк хабарларды “сары” пресса ҳәм сиясий пропаганда үгит-нәсиятлаў менен улыўмаластырып турыўшы бир қатар өзине тән қәсийетлери бар. Соған қарамастан оларды көркем тоқымалар яки “сары” прессада тарқатылатуғын миш-мишлерден парықлаў лазым.
“Сары” прессадағы мыш-мышлар тийкарынан аламан адамлардың ўақтын кеўилли қылыў, ҳәр қандай шахстың итибарын тартыў (мысал ушын, атақлы шахстың үйине уры түскенлиги ҳақындағы мақала) ушын тарқатылады ҳәм оның социаллық зыяны онша үлкен болмайды. Фейк хабарлар болса әҳмийетли социаллық-сиясий мақсетлерди яки финанслық мәплерди гөзлеп тарқатылатуғын жалған хабарлардан ибарат болады.
Глобалласыў процесиниң тезлесиўи, интернет арқалы шексиз имканиятлардың пайда болыўы, жазылыўшы оқыўшылары (подписщик) көп социаллық тармақлардан кең пайдаланылыўы нәтийжесинде жалған хабарлардың тарқалыўы ҳәм зыян жеткериў қәўипи де асып бармақта. Сол себепли ҳәзирги күнде пүткил дүньяда фейклерге қарсы гүрести күшейттириў, оның ушын, ең дәслеп, ҳуқықый базаны жетилистириў, фейклерге қарсы нызам менен гүресиўге урыныў тенденциялары гүзетилмекте.
Мағлыўмат орнында соны айтып өтиў лазым болады, ҳәзирги күнде мәмлекетимизде интернеттен пайдаланыўшылар саны 20 миллионнан асқан. Социаллық тармақлар (Фейсбук, Инстаграм, Телеграм)да бир күнде
2 миллионға жақын пайдаланыўшылар актив пайдаланыўшы сыпатында отырады.
Өзбекстанда фейклер еле дым көп дәрежеде емес, жоқтың қатарында, бирақ деген менен оның элементлери базы бир жағдайларда көзге тасланып турады. Мысал ушын, Телеграмм тармағы арқалы “Жүдә зор ўақыя болды! Енди айтарлықтай үлкен өзгерислер жүз береди! Танысыў ушын бул жерди линкти басың!” яки фишинг (қармақ) усылын қоллаған ҳалда жалған хабардан пайдаланып зыянлы файлларды жибериў сыяқлы жағдайларға дерлик ҳәр күни дус келемиз яки бул ҳаққында еситемиз.
Бундай жағдайларда нызамшылыққа нәзер таслайтуғын болсақ, “Мәлимлемелестириў ҳаққында»ғы нызамның 121-статьясы 2-бөлимине муўапық веб-сайттың яки веб-сайт бетиниң ийеси, сондай-ақ, блогер барлық адамлар еркин пайдаланыўы мүмкин болған мәлимлеме хабар жайластырылатуғын интернет жәҳән мәлимлеме тармағындағы өз веб-сайтына яки веб-сайт бетине тийисли хабарларды, постты жайластырыўдан алдын оның дурыслығын тексериўи, сондай-ақ, жайластырылған хабардың, посттың надурыслығы анықланған тәғдирде оны дәрҳал өширип таслаўы шәртлиги белгиленген.
“Журналистлик жумысын қорғаў ҳаққында»ғы нызамның 6-статьясында журналисттиң миннетлемелери белгиленген болып, өз кәсибине байланыслы искерликти әмелге асырыў барысында журналист өзи таярлап атырған материаллардың дурыс яки надурыс екенлигин тексериўи ҳәм қалыс хабар усыныўы шәртлиги көрсетип өтилген.
Келтирип өтилген нормаларға тийкар мағлыўматлардың дурыслығын тексерип болып кейиннен жәриялаў хабар тарқатыўшы, пост қойыўшы ҳәр қандай шахс, сондай-ақ, журналист ҳәм блогерлердиң де миннетлемелеринен бири есапланады.
Ҳәзирги ўақытта әмелдеги нызамшылығымызда жалған хабар тарқатқанлық ушын туўрыдан-туўры тиккелей жуўапкершиликти нәзерде тутыўшы нормалар жоқ, бирақ дүньяның көплеп мәмлекетлеринде бундай ҳәрекетлер ушын жуўапкершилик туўрыдан-туўры белгиленгенлигин көриўимиз мүмкин.
Салыстырыў ушын бир қатар мәмлекетлерди мысал етип келтирсек. Мәселен, Сингапурда “Интернеттеги жалған ис-ҳәрекетлер ҳәм манипуляциялардан қорғаныў ҳаққында»ғы нызам қабыл етилген болып, “жәмийеттеги жағдайлар ҳаққындағы жалған мағлыўматлар”, егер бул мағлыўматлар Сингапур қәўипсизлигине, “жәмийет қәўипсизлиги”, “жәмийет тынышлығы” яки “Сингапурдың басқа мәмлекетлер менен дослық мүнәсибетлери”не зыян келтирсе, оларды тарқатыў нызамсыз есапланады.
Бундай жағдайда министрлер жалған есапланған хабарды өшириў яки редакторлаў ҳаққында қарар қабыл етиўи мүмкин. Олар жалған хабар тарқатып атырған сайтлар яки контентлерге кириўди шеклеў ҳақындағы талапты Facebook ҳәм Google сыяқлы технология компаниялары алдына да қойыўы мүмкин. Сондай-ақ, Нызам шахсларға қарата суд тергеўин де нәзерде тутады.
Россияда да 2019-жыл март айынан баслап ҒХҚ ҳәм интернетте ҳәкимият ўәкиллерин кемситиў ҳәм фейк хабарларды тарқатыўды қадаған етиў ҳақындағы нызамы күшке кирген.
Бул арнаўлы нызамға көре, “ҳәкимиятқа туўрыдан-туўры ҳүрметсизлик” ушын жәрийма жазасы белгиленген.
Айтайық яқшы, мәмлекетимиздиң әмелдеги нызамшылығында фейк хабарларды тарқатқанлық ушын туўрыдан-туўры жуўапкершилик белгиленбеген болса да, надурыс (жалған) хабарларды тарқатыў ҳәм оның нәтийжесинде зыянлы файллар себепли ақыбетлер келип шығыўының алдын алыў мақсетинде нызам ҳүжжетлеринде бир қанша нормалар бар.
Атап айтқанда, “Мәлимлемелестириў ҳаққында»ғы нызамның
121-статьясында қандай хабар түрлери интернетте тарқатылыўы мүмкин емеслиги атпа-ат атамасы менен санап өтилген.
“Ғалаба хабар қураллары ҳаққында»ғы нызамның 34-статьясында шахслардың қарсы пикир билдириў ҳәм жуўап қайтарыў ҳуқықы белгиленген болып, бул да жалған хабарларға қарата қарсы турыў кепилликлеринен бири есапланады.
Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳақындағы кодекстиң 40-статьясында ҳәм де Жынаят кодексиниң 139-статьясында жала жабыў, яғный биле тура басқа шахсты шерменде ететуғын үйдирмелер тарқатқанлық ушын жуўапкершилик белгиленген.
Сондай-ақ, жалған хабар тарқатқанлық ушын пуқаралық жуўапкершилик те келип шығыўы мүмкин. Атап айтқанда, мораллық зыян шахстың ар-намысы, ҳүжданы ҳәм қәдир-қымбаты ҳәм де исшеңлик абырайын ақыретлеўши мағлыўматларды тарқатыў себепли жеткизилген болса, оны жеткериўшиниң айыбының қәншелли аўыр-жеңиллигине қарамастан, белгиленген муғдарда зыянның қапланыўы лазымлығы ҳаққында Пуқаралық кодексиниң
1021-статьясында көрсетилип өтилген.
Жуўмақлап айтқанда, социаллық тармақлар пайдаланыўшылары жоқарыдағы нызам нормаларын билип қойыўы пайдасы болса пайдасы барда, лекин зыяны жоқ. Журналист ҳәм блогерлердиң өзине тән болған билими ҳәм илими халық ушын мағлыўмат тарқатыўда өз жуўапкершилигин асырыў менен бирге ҳәр қыйлы фейклерден қорғаў қуралы болып та хызмет етиўи керек. Журналист ҳәм блогерлер де алынған фактлерди жәриялаўда олардың дурыслығын тексерип көриўи, халық исенимин аяқ асты етиўден абайлы болыўы мақсетке муўапық болып есапланады.

М.Байниязов
Қарақалпақстан Республикасы
жынаят ислери бойынша
судының судьясыскачать dle 11.3
Сайтта қәте байқадыңыз ба?

Егер сайтта қате байқаған болсаңыз, сол текстти CTRL + ENTER менен белгилеп алып басың ҳәм бизге жоллаң

Курсы валют
Сораўнама
Сизди қайсы тараў жаңалықлары қызықтырады?
Мақалалар
Zaman.uz сайтының мобил бағдарламасы